Artykuły dla rodziców

Alkoholowy Zespół Płodowy (FAS). Choroba, której można uniknąć.

opracowała psycholog Agnieszka Bratuś

Czy picie alkoholu przez kobietę w ciąży może uszkodzić płód? Czy jednorazowe, okazjonalne wypicie alkoholu może zaszkodzić dziecku w łonie matki? A może, tak jak czasami zalecają znajomi, a nawet część lekarzy, lampka czerwonego wina będzie  miała dobroczynny wpływ na przyszłą matkę?

Jak pokazują wyniki badań przeprowadzonych w 2005 r. przez PBS na zlecenie Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych aż 33 proc. kobiet przyznało się do picia alkoholu w czasie ciąży. W tej grupie tylko 53 procent z nich było świadomych, że picie alkoholu w czasie ciąży może być szkodliwe dla zdrowia dziecka.

W sondażu badań własnych pytałam młodzież licealną, o to  jakie toksyczne środki mogą najbardziej uszkodzić rozwijający się płód. Młodzi ludzie najczęściej odpowiadali, że narkotyki, marihuana, papierosy, a nawet złe odżywianie. Zwykle byli zaskoczeni informacją, że najbardziej toksyczny dla płodu i najgroźniejszy jest alkohol.

Czym jest FAS

FAS (Fetal Alcohol Syndrome), czyli Alkoholowy Zespół Płodowy jest to jednostka chorobowa, która obejmuje zaburzenia jakie pojawiają się u dziecka na skutek spożywania alkoholu przez ciężarną matkę. Zaburzenia te obejmują nieprawidłowości w budowie ciała i organach wewnętrznych oraz deficyty umysłowe i psychologiczne.

Rozpoznanie FAS

Dzieci z Alkoholowym Zespołem Płodowym mogą mieć szereg nieprawidłowości rozwojowych. Wrodzone wady związane z piciem alkoholu w czasie ciąży mogą mieć różny wymiar i proporcje. Rozpoznanie FAS wymaga wyczerpania kryteriów diagnostycznych, do których należą: deficyty wzrostu, wagi ciała i obwodu głowy dziecka- przed i po urodzeniu, anomalie, takie jak: deformacje budowy kończyn, twarzy, mięśni, wady narządów wewnętrznych, uszkodzenie Ośrodkowego Układu Nerwowego, wyrażające się w upośledzeniu funkcji fizycznych, intelektualnych i społecznych.

Alkohol- wyjątkowo toksyczny dla płodu

Wiele rodzajów znanych i dostępnych substancji może uszkodzić mózg dziecka- narkotyki, lekarstwa, nikotyna. Natomiast wyjątkowo toksyczny dla płodu jest alkohol, gdyż z krwi matki przedostaje się przez łożysko do krwi dziecka i jeśli matka pije alkohol, dziecko pije razem z nią. Badania prowadzone w Stanach Zjednoczonych wykazują, że alkohol powoduje więcej szkód w rozwijającym się płodzie, niż inne substancje łącznie z marihuaną, heroiną i kokainą (Instytute of Medicine, 1996). Co więcej pojedynczy epizod spożycia alkoholu lub produktu go zawierającego, może w konsekwencji doprowadzić do poważnych uszkodzeń płodu.

Mózg- najbardziej wrażliwy na działanie alkoholu

Współczesne badania potwierdzają, że szkodliwy wpływ alkoholu zaczyna się już od komórki (O’Malley, 2007). Początkiem formułowania się różnych rejonów mózgu jest namnażanie się i różnicowanie komórek, migracja komórek do miejsca przeznaczenia i tworzenie określonej struktury. Alkohol spożywany przez matkę w czasie ciąży zaburza proces tworzenia się komórek nerwowych, powodując ich obumieranie i doprowadzając do niewłaściwego różnicowania neuronów. W efekcie tego dziecko przychodzi na świat z mniejsza ilością neuronów i jego mózg jest mniejszy i zdeformowany. Część komórek nerwowych przemieszcza się  i lokalizuje w niewłaściwych miejscach, tworzą się niewłaściwe połączenia, tym samym zaburzając tworzenie odpowiednich struktur mózgowych.

W efekcie osoba z FAS odbiera świat inaczej, w niewłaściwy sposób, rodzi się z „neurologicznym bałaganem”.

Uszkodzenie mózgu niesie za sobą poważne konsekwencje

Niektóre rejony mózgu są wyjątkowo narażane na teratogenny wpływ alkoholu. Należą do nich szczególnie: móżdżek, płaty czołowe, hipokamp, ciało modzelowate. Każde uszkodzenie powoduje nieodwracalne skutki w różnych sferach funkcjonowania człowieka. Pierwotne zaburzenie, jakim są uszkodzenia w strukturach mózgowych to początek całego szeregu trudności, powodujących w przyszłości poważne konsekwencje emocjonalne i społeczne.

Kiedy alkohol jest najbardziej niebezpieczny dla płodu?

To pytanie często zadają sobie matki, które wypiły alkohol nie wiedząc jeszcze, że są w ciąży. Uważa się, że alkohol jest szkodliwy przez cały okres ciąży, lecz najgroźniejsze wady powstają na początku ciąży, w momencie kształtowania się ważnych dla życia organów. Oczywiście uszkodzenie zależy też od czasu i okresu działania teratogenu,  stylu życia matki, jak również czynników genetycznych. W kontekście przyczyny FAS pojawia się również pytanie, czy istnieje bezpieczna ilość alkoholu, jaką kobieta może przyjąć, bez obawy o zdrowie własnego dziecka. Do tej pory nie określono bezpiecznej ilości alkoholu wypitego w czasie ciąży. W chwili obecnej większość badaczy jest zgodna, iż pojedynczy epizod spożycia alkoholu lub produktu go zawierającego, może w konsekwencji doprowadzić do rozwoju pełnoobjawowego FASu. Tak więc nie istnieje coś takiego jak definicja dawki progowej, gwarantującej bezpieczeństwo i zupełny brak konsekwencji.

Dzieci z FAS rodzą się z dysmofiami twarzy

U ponad połowy dzieci z FAS widoczne są nieprawidłowości w budowie twarzoczaszki.Należy pamiętać, iż z upływem lat cechy te mogą być coraz mniej zauważalne, co jednak nie oznacza, że dziecko nie ma już FAS, czy z FAS wyrosło.

Intelekt dziecka z FAS

Około połowa dzieci z FAS  będzie miała intelekt niższy niż przeciętny. Pozostała część dzieci będzie mieściła się w normie intelektualnej, a nawet miała intelekt powyżej normy intelektualnej. Wyniki Ilorazu Inteligencji mogą wahać się od upośledzenia umysłowego do powyżej przeciętnego. Ważnym aspektem w zrozumieniu trudności dzieci z FAS jest zrozumienie, iż istotą FAS nie jest obniżone IQ lecz zaburzenia innych funkcji. Dzieci z FAS nawet jeśli intelektualnie rozwijają się prawidłowo, to posiadają inne deficyty, które utrudniają im życie. Są to między innymi: upośledzenie zdolności uczenia się, niższy, niż u rówieśników poziom myślenia abstrakcyjnego i logicznego rozumowania, opóźnienia w rozwoju mowy i rozumieniu mowy, trudności społeczne, zaburzenia funkcji wykonawczych. W konsekwencji tych trudności poszczególne etapy rozwoju dziecka z FAS rozwijają się później, niż u dzieci w tym samym wieku. Dlatego dla dzieci z FAS charakterystyczny jest poziom umysłowy odpowiadający młodszemu wiekowi.

Czy FAS można zapobiec

Z pewnością należy propagować i poszerzać wiedzę o FAS w środowiskach, które mają kontakt z dziećmi (pedagodzy, psycholodzy, pielęgniarki, lekarze, pracownicy socjalni, policjanci). Daje to szansę na szybkie, wstępne rozpoznanie choroby i adekwatne działania osób obcujących z dziećmi.

Niezbędne jest uświadamianie młodym ludziom, przyszłym matkom co to jest FAS i jakie skutki dla płodu może mieć picie alkoholu w czasie ciąży.

Bardzo ważne jest apelowanie do przyszłych matek, że jeśli nawet sięgnęły po alkohol w czasie ciąży, w każdej chwili powinny przerwać picie, zmniejszając w ten sposób skutki teratogennego wpływu alkoholu na płód. Rozpowszechnianie informacji, iż nie określono do tej pory bezpiecznej dawki alkoholu i każda ilość spożytego alkoholu w czasie ciąży może mieć poważne, nieodwracalne skutki dla rozwijającego się płodu.

Kluczowe jest szybkie postawienie diagnozy i objęcie wsparciem i terapią dzieci z FAS oraz ich rodziny, co pozwoli zminimalizować ryzyko rozwinięcia się objawów wtórnych i zagrożenia wykluczeniem społecznym.